علم‌ بینایی‌ سنجی‌ با دو شاخه‌ اصلی‌ چشم‌ پزشكی‌ و بینایی‌ سنجی‌ و اپتومتری‌، وظیفه‌ حفظ‌ و نگهداری‌ سلامت‌ و بهداشت‌ این‌ عضو ظریف‌ و مهم‌ را بر عهده‌ دارد. من در اینجا شاخه‌ ناشناخته‌تر این‌ علم‌ یعنی‌ بینایی‌ سنجی‌ را كه‌ در رشته‌ دانشگاهی‌ بینایی‌ سنجی‌ تدریس‌ می‌شود معرفی‌ می‌كنیم‌.

بینایی‌ سنجی‌ علم‌ مراقبت‌های‌ بینایی‌ است‌ و كارشناسان‌ این‌ رشته‌ به‌ عنوان‌ مراقبین‌ بهداشت‌ چشم‌ مسئولیت‌ حفظ‌ و سلامت‌ بینایی‌ را بر عهده‌ دارند.
سازمان‌ بهداشت‌ جهانی‌ بینایی‌ سنجی‌ را مراقبت‌ از بینایی‌ می‌داند. به‌ این‌ معنا كه‌ یك‌ بیمار چشم‌ در آغاز باید توسط‌ یك‌ بینایی‌ سنج‌ معاینه‌ شود تا اگر دچار عیوب‌ انكساری‌ و اختلالات‌ دید دو چشمی‌ انحرافات‌ عضلانی‌ انكسار چشم‌ و مواردی‌ از این‌ قبیل‌ بود توسط‌ متخصص‌ بینایی‌ سنج‌ معاینه‌ گردد و در غیر این‌ صورت‌ به‌ پزشك‌ متخصص‌ ارجاع‌ داده‌ می‌شود.
تشخیص‌ و تصحیح‌ عیوب‌ انكساری‌ (نزدیك‌ بینی‌، دوربینی‌ و آستیگماتیسم‌) با تجویز عدسی‌های‌ مناسب‌ مانند عدسی‌های‌ عینك‌ یا لنزهای‌ عكاسی‌ ،تشخیص‌ و تصحیح‌ اختلالات‌ دید دو چشمی‌ و تنبلی‌ چشم‌، تعیین‌ بهداشت‌ عمومی‌ چشم‌ و بهداشت‌ بینایی‌ در محیط‌های‌ كار و تحصیل‌ و دادن‌ آموزش‌ لازم‌ در این‌ زمینه‌ بر عهده‌ بینایی‌ سنج‌ است‌.

تهیه‌ و تجویز وسایل‌ كمك‌ بینایی‌ مانند اكولرهای‌ ساده‌ و مركب‌، سیستم‌های‌ تلسكوپیك‌ و تلویزیون‌های‌ مدار بسته‌ برای‌ نیمه‌ بینایان‌ و اندازه‌گیری‌ میدان‌ بینایی‌ در تخصص‌ فارغ‌ التحصیلان‌ این‌ رشته‌ می‌باشد.

دو رشته‌ چشم‌ پزشكی‌ و بینایی‌ سنجی‌ در كنار هم‌ قرار دارند این‌ دو رشته‌ در بعضی‌ از مواقع‌ از هم‌ مجزا هستند. مثلاً تعیین‌ نمره‌ عینك‌ یا تصحیح‌ اختلالات‌ دید در تخصص‌ اپتومتریست‌ است‌ و چشم‌ پزشكان‌ در زمینه‌ بیماریهای‌ چشم‌ بخصوص‌ جراحی‌ متبحر هستند.
 

 مقاطع‌ تحصیلی‌ و گرایشهای‌ رشته‌ بینایی‌ سنجی‌ :

علم‌ بینایی‌ دارای‌ دو شاخه‌ اصلی‌ چشم‌ پزشكی‌ و بینایی‌ سنجی‌ می‌باشد. كه‌ هر یك‌ از این‌ دو شاخه‌ به‌ شاخه‌های‌ فرعی‌تری‌ تقسیم‌ می‌شوند. مثلاً رشته‌ چشم‌ پزشكی‌ در دوره‌ فوق‌ تخصصی‌ دارای‌ شاخه‌های‌ تخصصی‌تر از قبیل‌ تخصص‌ در زمینه‌ جراحی‌ پلك‌، فشار چشم‌ و شبكیه‌ می‌باشد. (توضیح‌ اینكه‌ دانشجویان‌ برای‌ تحصیل‌ در رشته‌ چشم‌ پزشكی‌ باید دوره‌ پزشكی‌ عمومی‌ را بگذرانند و پس‌ از موفقیت‌ در آزمونهای‌ دكترای‌ تخصصی‌ به‌ تحصیل‌ در این‌ رشته‌ مشغول‌ شوند).

بینایی‌ سنجی‌ در مقاطع‌ كارشناسی‌، كارشناسی‌ ارشد و دكترا می‌باشد. كه‌ در مقطع‌ لیسانس‌ دارای‌ گرایش‌ خاصی‌ نیست‌ و به‌ صورت‌ عمومی‌ ارائه‌ می‌گردد.

رشته‌ بینایی‌ سنجی‌ در دوره‌ فوق‌ لیسانس‌ و دكترا دارای‌ گرایشهای‌ تخصصی‌ مانند ناهنجاریهای‌ دید دو چشمی‌ و تمرینات‌ اپتومتریك‌، وسایل‌ كمك‌ بینایی‌ و تجویز لنزهای‌ نامرئی‌ است‌.

یعنی‌ یك‌ متخصص‌ بینایی‌ سنج‌ در این‌ زمینه‌ها اطلاعات‌ تخصصی‌تر و بیشتری‌ نسبت‌ به‌ یك‌ چشم‌ پزشك‌ دارد.

 فرصتهای‌ شغلی‌ رشته‌ بینایی‌ سنجی‌ :

مردم‌ اگر قابلیت‌های‌ یك‌ بینایی‌ سنج‌ را بدانند، متوجه‌ می‌شوند كه‌ در بسیاری‌ از مواقع‌ به‌ جای‌ مراجعه‌ به‌ چشم‌ پزشك‌ باید به‌ بینایی‌ سنج‌ مراجعه‌ كنند. چون‌ بیشتر مردم‌ برای‌ عیوب‌ انكساری‌، تنبلی‌ یا انحرافات‌ چشم‌ به‌ چشم‌ پزشك‌ مراجعه‌ می‌كنند و تمامی‌ این‌ موارد در حیطه‌ كار یك‌ بینایی‌ سنج‌ است‌ مثلاً برای‌ درمان‌ انحرافات‌ چشم‌ ۵ روش‌ وجود دارد كه‌ ۴ روش‌ در حیطه‌ كار اپتومتریست‌ و یك‌ روش‌ در حیطه‌ كار چشم‌ پزشك‌ است‌.
فارغ‌ التحصیلان‌ این‌ رشته‌ علاوه‌ بر این‌ كه‌ می‌توانند بطور مستقل‌ مطب‌ باز كنند و در زمینه‌ تخصص‌ خود فعالیت‌ كنند تنها افرادی‌ هستند كه‌ در زمینه‌ ارائه‌ عینك‌های‌ مربوط‌ به‌ عیوب‌ انكساری‌ به‌ طور علمی‌ و دانشگاهی‌ تخصص‌ دیده‌اند.

از دیگر فعالیتهای‌ یك‌ بینایی‌ سنج‌ می‌توان‌ به‌ موارد زیر اشاره‌ كرد. مشاوره‌ در مورد بهداشت‌ چشم‌ و مشكلات‌ بینایی‌ در محیط‌های‌ آموزشی‌، خدماتی‌ و…. سنجش‌ بینایی‌ در سازمانهای‌ مختلف‌، فعالیت‌ در بیمارستانها و درمانگاهها، تأسیس‌ موسسه‌ ساخت‌ و فروش‌ عینك‌ می‌باشد.

توانمندیهای‌ لازم‌ برای‌ موفقیت‌ در رشته‌ بینایی‌ سنجی‌ :

یك‌ بینایی‌ سنج‌ باید به‌ درس‌ فیزیك‌ مسلط‌ بوده‌ و بخصوص‌ به‌ فیزیك‌ نور علاقمند باشد و در طول‌ دبیرستان‌ درسهای‌ ریاضی‌ و زیست‌شناسی‌ را بخوبی‌ فرا گرفته‌ باشد. از نظر جسمانی‌ نیز لازم‌ است‌ كه‌ از چشم‌ها و دست‌ هایی‌ سالم‌ برخوردار باشد. ضرایب‌ دروس‌ عبارتند از زیست‌شناسی‌ با ضریب‌ ۴ و شیمی‌ با ضربی‌ ۳ و فیزیك‌ و ریاضی‌ با ضریب‌ ۲.

اپتومتریست یا ( بینایی سنج ) ‌کیست؟

اپتومتری یا بینایی سنجی علم مراقبت های بینایی است و اپتومتریست یا بینایی سنج به کسی گفته می شود که در رشته اپتومتری در دانشگاه تحصیل نموده و قادر است پس از معاینه و تشخیص به درمان اختلالات بینایی پرداخته و از طریق تجویز وسایل کمک بینایی مانند عینک ،‌ لنزهای تماسی و انجام یکسری تمرینات  و ورزشهای چشمی و دادن توصیه ها و دستورات بهداشتی لازم به کارایی بیشتر سیستم بینایی شما کمک نماید علاوه بر این اپتومتریست ها از چشم و ساختمانهای ضمیمه آن مانند سیستم اشکی و پلک ها معاینه بعمل می آورند و در صورت وجود هر گونه اختلال یا بیماری که نیازمند درمان طبی باشد بیماران را به سایر پزشکان ارجاع می نمایند .

همچنین اپتومتریست ها کار عرضه و فروش وسایلی را که تجویز می کنند ( عینک و لنز ) بر عهده دارند ( اپتومتریست ها تنها گروهی هستند که کار ساخت عینک را در دانشگاه فرا می گیرند )

چه تفاوتی بین چشم پزشک و بینایی سنج وجود دارد و برای رفع چه نوع مشکلی باید به هر کدام از این دو گروه متخصصین مراجعه نمائیم ؟

بینایی سنج ها در کار تجویز عینک و لنزهای تماسی مهارت دارند و تخصص چشم پزشکان در کار درمان دارویی و جراحی بیماریهای چشمی است اگر چه که چشم پزشکان نیز به تجویز عینک و لنزهای تماسی می پردازند ولی مطمئناً هر کسی در زمینه کاری خودش تبحر و مهارت بیشتری دارد .

بدیهی است کسانی که دارای مشکلات و اختلالات بینایی واضحی هستند می توانند از همان اول به بینایی سنج مراجعه نمایند و اجازه دهند که مشکل آنها توسط اپتومتریست بررسی و حل گردد و در صورتی که اپتومتریست تشخیص داد که نیازمند خدمات پزشکی هستند آنها را به پزشک مربوطه ارجاع دهد وکسانیکه اختلالات و بیماریهای چشمی واضحی دارند می توانند از همان ابتدا به چشم پزشک مراجعه نمایند . در هر صورت به هر کدام از این دو گروه متخصصین که مراجعه نمایید باید اطمینان یابید که یک معاینه کامل چشمی از شما بعمل می آید .

از چه موقع باید برای معاینه چشم های خود مراجعه نماییم ؟

بهتر است همه بچه ها قبل از سه سالگی معاینه شوند و بعد از آن لازم است تا معاینات چشمی هر شش ماه یکبار تا سه سالگی تکرار گردند از سه تا ۲۵ سالگی تکرار سالیانه معاینات ضرورت دارد و بعد از آن تا چهل سالگی در صورت عدم وجود مشکل می توان هر دو سال یکبار برای انجام معاینات چشمی مراجعه نمود . بعد از چهل سالگی و شروع پیرچشمی نیز میتوان سالی یکبار معاینات را تکرار نمود .

چرا باید از عینک استفاده کنم و آیا عینک باعث درمان مشکل من ( ضعف بینایی ) خواهد شد ؟

آنچه که استفاده از عینک را برای شما ضروری ساخته وجود نوعی اختلال در انکسار ( شکست ) نور در چشم شماست به عبارت دیگر مجموعه سیستم انکساری شما ( قرنیه و عدسی ) که بایستی تصاویری واضح و شفاف را به روی پرده شبکیه چشم شما تشکیل دهند نمی توانند به وظیفه خود عمل نمایند و در نتیجه تصویر روی شبکیه چشم شما تار می باشد عینک با اصلاح مسیر پرتوهای نوری که وارد چشم شما می شوند به ایجاد تصاویری شفاف و واضح بر روی شبکیه کمک می نماید ولی عینک نمی تواند تغییری در آنچه که باعث ایجاد این اختلال شده ( یعنی انحناء غیرطبیعی قرنیه و عدسی یا طول غیرطبیعی کره  چشم ) ایجاد نماید بنابراین عینک تنها یک وسیله اصلاح کننده است و نه درمان کننده پس نمی توان انتظار داشت که استفاده از عینک هر چند طولانی مدت منجر به درمان اساسی مشکل ما گردد .

چه فرقی بین عینک و لنز وجود دارد ؟

از گذشته دور عینک راحت ترین ، مطمئن ترین و ارزان ترین راه اصلاح عیوب انکساری بوده است و همواره نیز باقی خواهد ماند البته موارد خاصی وجود دارند مانند نزدیک بینی خیلی شدید و یا قوز قرنیه که عینک ظاهری نازیبا پیدا می کند و گاهی وقتها هم نمی تواند دید خوبی برای فرد فراهم نماید که در این موارد می توان از لنز تماسی به جای عینک استفاده نمود لنزهای تماسی ورقه نازکی از یک پلیمر شیمیایی هستند که بروی قرنیه چشم قرار می گیرند و باعث اصلاح عیب انکساری شما می گردند لنزهای تماسی حدود سه دهه است که وارد بازار شده اند و در موارد خاصی که تجویز می شوند براحتی می توانند به جای عینک مورد استفاده قرار گیرند ولی بدلیل احتمال بروز مشکلاتی برای قرنیه چشم استفاده از آنها محدودیت های خاص خود را دارد و رعایت نکات بهداشتی و ایمنی خاصی را دارد.

عینک ، لنز یا لیزر ( لیزیک ) کدام یک را توصیه می کنید ؟

همانطور که گفته شد عینک راحت ترین و مطمئن ترین راه اصلاح عیب انکساری است  و اکثر مردم با خیال راحت می توانند از این وسیله اپتیکی ساده استفاده نمایند ولی در مواردی که عیب انکساری شدید ویا قوز قرنیه یا آستیگماتیسم نامنظم وجود دارد و ظاهر عینک نازیباست می توان از لنزهای تماسی استفاده نمود لنزهای تماسی علیرغم محدودیت هایی که در استفاده آنها وجود دارد براحتی توسط جوانان و بویژه خانمها مورد استفاده قرار می گیرد و علاوه بر فراهم نموده دید خوب و جانشینی عینک حتی می توانند رنگ چشم را نیز تغییر دهند و استفاده زیبایی نیز داشته باشند .

عمرلیزیک ( روش اصلاح عیب انکساری چشم با لیزر ) هنوز به یک دهه نیز نمی رسد و علیرغم تبلیغاتی که درباره آن می شود هنوز آثار و عوارض درازمدت آن آشکار نیست با این وجود ادعا می شود که می تواند تا پانزده دیوپتری عیب انکساری را اصلاح نماید و علاوه بر این هزینه آن بالاست و تضمینی در مورد عدم بازگشت شماره چشم به وضع سابق داده نمی شود و گفته می شود حدود ۱٪ احتمال بروز مشکلات جدی برای هر کدام از چشمهای شما وجود دارد .

چه فرقی می کند که عینک خود را از کجا تهیه نماییم ؟

در مرحله نخست بهتر است شما عینک خود را از همان مرکز بینایی سنجی که آنرا برای شما تجویز نموده است تهیه نمایید زیرا در صورت بروز هر گونه مشکلی ( چه در تجویز و چه در ساخت ) اپتومتریست شما قادر خواهد بود بسرعت آنرا شناسایی نماید و نسبت به رفع آن اقدام نماید تنها در صورت عدم یافتن فریم ( قاب دلخواه ) دلخواه می توانید به سایر مراکز فروش عینک که زیر نظر اپتومتریست هستند مراجعه نمایید و عینک خود را از آن مراکز تهیه نمایید .

در هر صورت مراجعه به مراکزی که فاقد نظارت اپتومتریست هستند توصیه نمی شود .